Bệnh não mô cầu ở trẻ em: Nhận biết sớm, điều trị kịp thời, phòng ngừa chủ động

Bệnh não mô cầu cầu là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có thể tiến triển nhanh và đe dọa tính mạng trẻ chỉ trong thời gian ngắn. Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo, đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời và chủ động tiêm vắc xin là những biện pháp quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe trẻ.

1. Bệnh não mô cầu là gì?

Bệnh não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis (não mô cầu) gây ra. Vi khuẩn này có thể cư trú ở vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, vi khuẩn xâm nhập vào máu và gây bệnh nặng.

Hai thể bệnh nguy hiểm gồm:

• Viêm màng não do não mô cầu: Vi khuẩn gây viêm các màng bao quanh não và tủy sống.
• Nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu: Vi khuẩn xâm nhập vào máu, có thể gây sốc nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu, suy đa cơ quan và tử vong.

Một trẻ có thể mắc đồng thời cả hai thể bệnh này.

2. Bệnh lây truyền như thế nào?

Não mô cầu lây từ người sang người chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp và họng khi tiếp xúc gần, chẳng hạn như hôn, tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc sống chung và tiếp xúc gần kéo dài.

Trẻ có nguy cơ mắc bệnh khi tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn trong vùng mũi họng.

3. Những trẻ nào có nguy cơ mắc bệnh?

Các nhóm trẻ có nguy cơ cao hơn gồm:

• Trẻ nhũ nhi.
• Trẻ sống trong môi trường đông người, tiếp xúc gần với người mắc bệnh.
• Trẻ suy giảm miễn dịch, thiếu hụt bổ thể, không có hoặc suy giảm chức năng lách.
• Trẻ chưa được tiêm vắc xin phòng các nhóm não mô cầu tương ứng.

4. Dấu hiệu nào giúp cha mẹ nhận biết sớm?

Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể giống cảm cúm hoặc các bệnh nhiễm trùng thông thường. Sau đó, tình trạng trẻ có thể xấu đi rất nhanh.

Các dấu hiệu cần chú ý gồm:

• Sốt cao, mệt mỏi bất thường: Trẻ có thể sốt đột ngột, quấy khóc, mệt lả, bỏ ăn hoặc bú kém.
• Đau đầu, nôn, cứng gáy: Trẻ lớn có thể đau đầu dữ dội, nôn, sợ ánh sáng hoặc khó cúi đầu về phía trước.
• Biểu hiện ở trẻ nhỏ: Trẻ có thể bỏ bú, khó đánh thức, khóc thét bất thường, co giật hoặc thóp phồng. Trẻ nhũ nhi không nhất thiết có biểu hiện cứng gáy.
• Xuất hiện các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da: Những nốt đỏ tím không mất màu khi ấn, có thể lan nhanh, là dấu hiệu đặc biệt đáng lo ngại.

Không phải trẻ mắc bệnh não mô cầu nào cũng xuất hiện ban xuất huyết. Cha mẹ không nên chờ có ban mới đưa trẻ đi khám nếu trẻ có những dấu hiệu cảnh báo khác.

Bệnh não mô cầu với biểu hiện xuất hiện ban xuất huyết

5. Khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay?

Đưa trẻ đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay nếu trẻ có một trong các biểu hiện sau:

• Sốt kèm li bì, khó đánh thức hoặc thay đổi ý thức.
• Xuất hiện ban xuất huyết trên da.
• Tay chân lạnh, da tái hoặc nổi vân tím, thở nhanh, khó thở.
• Đau chân dữ dội, trẻ yếu bất thường hoặc không chịu đi lại.
• Co giật, đau đầu dữ dội hoặc cứng gáy.
• Trẻ diễn tiến xấu nhanh dù ban đầu chỉ có biểu hiện sốt thông thường.

Cha mẹ tuyệt đối không chờ xuất hiện ban xuất huyết mới đưa trẻ đi khám. Một số trẻ mắc bệnh do não mô cầu không có ban xuất huyết, hoặc ban chỉ xuất hiện khi bệnh đã tiến triển nặng.

Khi nghi ngờ bệnh, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay, không tự điều trị tại nhà hoặc trì hoãn việc khám bệnh để chờ các triệu chứng điển hình xuất hiện.

6. Bệnh não mô cầu nguy hiểm đến mức nào?

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), ngay cả khi được điều trị, bệnh do não mô cầu xâm lấn vẫn có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nghiêm trọng.

• Khoảng 10–15%: Tỷ lệ tử vong trong số người mắc bệnh do não mô cầu xâm lấn, dù được điều trị.
• Khoảng 1/5 người sống sót: Có thể gặp di chứng lâu dài như giảm thính lực, tổn thương thần kinh hoặc mất chi.

• Các số liệu trên phản ánh nguy cơ của bệnh do não mô cầu xâm lấn nói chung, không phải tỷ lệ riêng ở trẻ em.

Các biến chứng nguy hiểm bao gồm sốc nhiễm khuẩn, suy đa cơ quan, hoại tử da và chi, điếc, tổn thương não, thậm chí tử vong.

7. Bệnh não mô cầu có điều trị được không?

Bệnh có thể điều trị bằng kháng sinh phù hợp, nhưng phải được thực hiện càng sớm càng tốt tại bệnh viện.

Khi nghi ngờ mắc bệnh do não mô cầu, bác sĩ sẽ nhanh chóng đánh giá tình trạng trẻ, thực hiện các xét nghiệm cần thiết và sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch. Trường hợp nặng cần được hồi sức tích cực.

Cha mẹ không tự mua hoặc sử dụng kháng sinh tại nhà khi nghi ngờ trẻ mắc bệnh, tránh làm chậm trễ việc cấp cứu và điều trị.

Hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế để được kiểm tra, thăm khám càng sớm càng tốt

8. Làm thế nào để phòng bệnh não mô cầu?

Tiêm vắc xin là một trong những biện pháp quan trọng và hiệu quả để phòng bệnh do não mô cầu.

Não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh. Sáu nhóm A, B, C, W, X và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh xâm lấn trên thế giới.

• Vắc xin não mô cầu nhóm B: Giúp phòng bệnh do não mô cầu nhóm B.
• Vắc xin não mô cầu ACWY: Giúp phòng bệnh do các nhóm A, C, W và Y.
• Ngoài ra, trên thế giới còn có vắc xin phối hợp và vắc xin bảo vệ thêm nhóm X; khả năng tiếp cận tùy quốc gia và sản phẩm được cấp phép.

Không có một loại vắc xin nào bảo vệ chống lại tất cả các nhóm não mô cầu. Độ tuổi chỉ định và lịch tiêm phải dựa vào từng sản phẩm được cấp phép tại Việt Nam, tình trạng sức khỏe và nguy cơ của trẻ; không áp dụng máy móc lịch tiêm của nước khác.

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được tư vấn lựa chọn vắc xin phù hợp.

Ngoài tiêm chủng, cần giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc gần với người mắc bệnh và không dùng chung các vật dụng dễ dính nước bọt như bàn chải đánh răng, cốc uống nước.

9. Nếu trong gia đình hoặc lớp học có người mắc bệnh, cần xử trí thế nào?

Khi có người mắc bệnh do não mô cầu xâm lấn, người tiếp xúc gần cần được nhân viên y tế đánh giá và chỉ định kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh.

Người tiếp xúc gần có thể bao gồm người sống cùng nhà, một số người tiếp xúc tại cơ sở chăm sóc trẻ và người tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng, họng của bệnh nhân.

Ngay cả người đã tiêm vắc xin vẫn có thể cần dùng kháng sinh dự phòng sau khi tiếp xúc gần. Việc chỉ định và lựa chọn thuốc phải do nhân viên y tế thực hiện; không tự ý mua hoặc sử dụng kháng sinh.

10. Thông điệp dành cho cha mẹ

• Chủ động tiêm phòng: Vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do các nhóm não mô cầu tương ứng.
• Nhận biết dấu hiệu sớm: Đặc biệt khi trẻ sốt kèm mệt lả, li bì, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết.
• Đến bệnh viện kịp thời: Không chờ đủ các triệu chứng điển hình hoặc tự điều trị tại nhà khi nghi ngờ bệnh nặng.

Não mô cầu tuy không phải là bệnh thường gặp, nhưng có thể gây hậu quả rất nghiêm trọng. Nhận biết sớm, điều trị kịp thời và tiêm phòng đầy đủ chính là những biện pháp quan trọng để bảo vệ trẻ.